สัดส่วนหนี้ครัวเรือนไทยลดลงแล้ว ทำไมยังเป็นแรงกดดันต่อกำลังซื้อและเศรษฐกิจ?

Household Debt (หนี้ครัวเรือน) ของไทยกำลังอยู่ในช่วงปรับลดลงเมื่อเทียบกับขนาดเศรษฐกิจ แต่การเห็นตัวเลขหนี้ต่อ GDP ลดลงไม่ได้แปลว่าภาระหนี้ของครัวเรือนหมดไป หรือกำลังซื้อจะฟื้นกลับมาโดยอัตโนมัติ

ข้อมูลล่าสุดของธนาคารแห่งประเทศไทยที่เผยแพร่สำหรับไตรมาส 1 ปี 2026 ระบุว่า หนี้ครัวเรือนรวมอยู่ที่ประมาณ 16.41 ล้านล้านบาท และ Debt-to-GDP Ratio (สัดส่วนหนี้ครัวเรือนต่อ GDP) อยู่ที่ 85.9% ลดลงจาก 88.0% ในไตรมาส 4 ปี 2024 ขณะเดียวกัน Household Disposable Income (รายได้พึงจับจ่ายใช้สอยของครัวเรือน) ยังเผชิญภาระหนี้สูง โดยสัดส่วนหนี้ครัวเรือนต่อรายได้ดังกล่าวอยู่ที่ 147.9% ในไตรมาส 1 ปี 2026

ภาพนี้ทำให้คำถามสำคัญไม่ใช่เพียงว่า "หนี้ลดลงหรือยัง" แต่คือ หนี้กำลังลดลงด้วยวิธีใด ภาระชำระหนี้กินรายได้ของครัวเรือนมากเพียงใด และการลดหนี้เกิดพร้อมกับรายได้และการเข้าถึงสินเชื่อที่ดีขึ้นหรือไม่

หนี้ลดลงจริง แต่คำว่า "ลดลง" ต้องอ่านให้ถูก

เมื่อพูดว่าหนี้ครัวเรือนไทยลดลง มีอย่างน้อยสองตัวเลขที่ต้องแยกจากกัน คือยอดหนี้ที่เป็นเงินบาท และสัดส่วนหนี้เมื่อเทียบกับ GDP

ในไตรมาส 1 ปี 2026 ยอดหนี้ครัวเรือนอยู่ที่ 16.410 ล้านล้านบาท เทียบกับ 16.436 ล้านล้านบาทในไตรมาส 4 ปี 2024 จึงถือว่ายอดหนี้รวมแทบทรงตัวและลดลงเล็กน้อยในช่วงดังกล่าว แต่สัดส่วนหนี้ต่อ GDP ลดจาก 88.0% เหลือ 85.9% เพราะตัวเศษคือยอดหนี้และตัวส่วนคือขนาดเศรษฐกิจสามารถเปลี่ยนพร้อมกันได้

ธนาคารแห่งประเทศไทยยังระบุในรายงานเสถียรภาพระบบการเงินปี 2025 ว่า การลดลงของสัดส่วนหนี้ครัวเรือนในช่วงล่าสุดมาจากการกู้ยืมของครัวเรือนที่ลดลงเป็นสำคัญภายใต้ภาวะการเงินที่ตึงตัวขึ้น ขณะที่การขยายตัวของเศรษฐกิจก็ช่วยลดสัดส่วนดังกล่าว แต่มีบทบาทน้อยลงเมื่อเศรษฐกิจฟื้นตัวช้า

ดังนั้น สัดส่วนหนี้ที่ลดลงเป็นสัญญาณบวกต่อเสถียรภาพในระยะยาว แต่ยังไม่เพียงพอที่จะสรุปว่าฐานะการเงินของครัวเรือนแข็งแรงขึ้นในทุกมิติ

Debt Service บีบกำลังซื้ออย่างไร

Debt Service (ภาระชำระหนี้) คือเงินต้นและดอกเบี้ยที่ครัวเรือนต้องนำรายได้ไปจ่ายตามกำหนด ยิ่งภาระส่วนนี้สูง เงินที่เหลือสำหรับอาหาร ที่อยู่อาศัย การเดินทาง สุขภาพ การศึกษา การซื้อสินค้าและบริการ หรือการออมก็ยิ่งน้อยลง

กลไกนี้ทำให้หนี้สูงสามารถกดการบริโภคได้แม้ครัวเรือนยังไม่ผิดนัดชำระหนี้ สมมติว่ารายได้เพิ่มขึ้น แต่รายได้ส่วนใหญ่ต้องใช้ชำระหนี้เดิม การเพิ่มขึ้นของรายได้ก็อาจส่งผ่านไปสู่การใช้จ่ายใหม่ได้น้อยกว่าครัวเรือนที่มีภาระหนี้ต่ำ

ตัวเลขหนี้ครัวเรือนต่อรายได้พึงจับจ่ายใช้สอยที่ 147.9% ในไตรมาส 1 ปี 2026 จึงช่วยให้เห็นอีกด้านที่ Debt-to-GDP Ratio เพียงตัวเดียวไม่สามารถบอกได้ นั่นคือเมื่อเทียบกับฐานรายได้ของครัวเรือน ภาระหนี้โดยรวมยังอยู่ในระดับสูง

ผลกระทบต่อกำลังซื้อจะยิ่งชัดในครัวเรือนที่รายได้ผันผวน ค่าครองชีพเพิ่ม หรือมีเงินสำรองต่ำ เพราะรายจ่ายชำระหนี้มีความยืดหยุ่นน้อยกว่ารายจ่ายหลายประเภทที่ครัวเรือนสามารถเลื่อนหรือลดได้

ทำไมการกู้ใหม่ที่ชะลอลงทำให้หนี้ลดได้ แต่เศรษฐกิจยังรู้สึกตึง

Deleveraging (กระบวนการลดภาระหรือสัดส่วนหนี้) มีได้หลายแบบ แบบที่เป็นมิตรต่อเศรษฐกิจคือครัวเรือนมีรายได้เพิ่ม ชำระหนี้ได้ต่อเนื่อง และไม่จำเป็นต้องก่อหนี้ใหม่มาก ขณะที่กิจกรรมทางเศรษฐกิจยังขยายตัว

แต่อีกกรณีหนึ่งคือยอดสินเชื่อโตช้าหรือหดตัวเพราะผู้กู้ไม่ต้องการกู้เพิ่ม หรือเพราะสถาบันการเงินระมัดระวังการให้สินเชื่อมากขึ้นเมื่อความเสี่ยงด้านเครดิตสูง กรณีนี้สัดส่วนหนี้อาจลดลงเช่นกัน แต่กำลังซื้อและสภาพคล่องของครัวเรือนอาจยังตึงตัว

ข้อมูลระบบธนาคารพาณิชย์ของธนาคารแห่งประเทศไทยในไตรมาส 2 ปี 2026 ระบุว่าสินเชื่ออุปโภคบริโภคยังหดตัวต่อเนื่องตามความเสี่ยงด้านเครดิตที่อยู่ในระดับสูง แม้สินเชื่อรวมของระบบธนาคารพาณิชย์จะขยายตัว 2.0% จากปีก่อน โดยแรงขยายตัวหลักมาจากสินเชื่อธุรกิจขนาดใหญ่

ภาพดังกล่าวสอดคล้องกับข้อสังเกตของ IMF ในรายงาน Article IV สำหรับไทยว่า ภาวะสินเชื่อยังตึงตัวและความเสี่ยงของสินเชื่อครัวเรือนและ SMEs ยังอยู่ในระดับสูง แม้สัดส่วนหนี้ครัวเรือนต่อ GDP จะลดลง

ระดับหนี้ไม่ใช่เรื่องเดียว โครงสร้างหนี้ก็สำคัญ

ยอดหนี้ 16.41 ล้านล้านบาทไม่ได้เป็นหนี้ชนิดเดียวกันทั้งหมด ข้อมูลไตรมาส 1 ปี 2026 ของธนาคารแห่งประเทศไทยแบ่งหนี้เพื่อการอุปโภคบริโภคส่วนบุคคลไว้ประมาณ 12.69 ล้านล้านบาท ในจำนวนนี้เป็นหนี้เพื่อซื้ออสังหาริมทรัพย์ประมาณ 5.72 ล้านล้านบาท หนี้เพื่อซื้อหรือเช่าซื้อยานพาหนะประมาณ 1.28 ล้านล้านบาท หนี้เพื่อการศึกษาประมาณ 0.66 ล้านล้านบาท และหนี้เพื่อการอุปโภคบริโภคส่วนบุคคลอื่นประมาณ 5.02 ล้านล้านบาท นอกจากนี้ยังมีหนี้เพื่อประกอบอาชีพประมาณ 2.89 ล้านล้านบาท

ความแตกต่างนี้สำคัญ เพราะหนี้แต่ละประเภทมีผลต่อฐานะการเงินไม่เหมือนกัน หนี้เพื่อที่อยู่อาศัยสัมพันธ์กับการถือครองสินทรัพย์ระยะยาว หนี้เพื่อประกอบอาชีพอาจช่วยสร้างรายได้ในอนาคต ขณะที่หนี้ระยะสั้นเพื่อการบริโภคอาจช่วยประคองสภาพคล่องแต่ไม่ได้สร้างกระแสรายได้ใหม่โดยตรง

อย่างไรก็ตาม การจำแนกประเภทหนี้เพียงอย่างเดียวก็ยังไม่พอ ต้องดูอัตราดอกเบี้ย อายุหนี้ รายได้ของผู้กู้ หลักประกัน ประวัติการชำระ และความสามารถในการปรับโครงสร้างหนี้ร่วมกัน จึงจะประเมินได้ว่าหนี้ก้อนนั้นเป็นเครื่องมือช่วยกระจายการใช้จ่ายข้ามเวลา หรือกำลังกลายเป็นข้อจำกัดต่อการใช้จ่ายในอนาคต

เมื่อคุณภาพสินเชื่ออ่อนลง วงจรอาจย้อนกลับมากดการเติบโต

หนี้ระดับสูงไม่จำเป็นต้องกลายเป็นหนี้เสียเสมอไป แต่เมื่อรายได้ของผู้กู้ฟื้นช้าและค่าครองชีพสูงขึ้น ความสามารถในการชำระหนี้ของครัวเรือนเปราะบางจะลดลง สถาบันการเงินจึงมีเหตุผลที่จะระมัดระวังการปล่อยสินเชื่อมากขึ้น

ธนาคารแห่งประเทศไทยรายงานว่า ณ ไตรมาส 2 ปี 2026 Non-performing Loan หรือ NPL (สินเชื่อด้อยคุณภาพ) ของระบบธนาคารพาณิชย์อยู่ที่ 534.8 พันล้านบาท หรือ 2.82% ของสินเชื่อรวม และสินเชื่อ Stage 2 อยู่ที่ 6.78% ตัวเลขเหล่านี้เป็นภาพรวมของระบบธนาคารพาณิชย์ ไม่ใช่อัตราหนี้เสียของครัวเรือนโดยตรง จึงไม่ควรนำมาใช้แทนคุณภาพพอร์ตสินเชื่อครัวเรือนทั้งหมด

ประเด็นที่มีความหมายต่อ A04 มากกว่าคือลำดับของกลไก เมื่อความเสี่ยงเครดิตสูงขึ้น การอนุมัติสินเชื่อใหม่อาจเข้มงวดขึ้น ผู้กู้บางกลุ่มเข้าถึงเงินทุนยากขึ้น การซื้อสินค้าคงทนหรือการใช้จ่ายก้อนใหญ่อาจถูกเลื่อนออกไป และกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่พึ่งพาสินเชื่อจึงอ่อนแรงลงได้

นี่เป็นเหตุผลว่าทำไม "หนี้ลดลง" และ "สินเชื่อหดตัว" ไม่จำเป็นต้องเป็นข่าวดีแบบเดียวกันเสมอไป

ลดหนี้เร็วเกินไปก็มีต้นทุน

ธนาคารแห่งประเทศไทยใช้คำว่า Disorderly Deleveraging (การลดหนี้ที่เร็วหรือรุนแรงจนกระทบกิจกรรมเศรษฐกิจ) เพื่ออธิบายกรณีที่กระบวนการลดหนี้กลายเป็น Credit Crunch (ภาวะสินเชื่อหดตัวอย่างรุนแรง) ทำให้สภาพคล่องและการใช้จ่ายของภาคธุรกิจและครัวเรือนลดลง และอาจนำไปสู่การผิดนัดชำระหนี้ในวงกว้าง

รายงานเสถียรภาพระบบการเงินปี 2025 ระบุว่าในช่วงที่ประเมินยังไม่พบสัญญาณของ disorderly deleveraging และการลดหนี้ครัวเรือนยังเป็นไปอย่างค่อยเป็นค่อยไป นี่เป็นความแตกต่างสำคัญ เพราะเป้าหมายทางเศรษฐกิจไม่ใช่การทำให้สินเชื่อหายไป แต่คือการทำให้ครัวเรือนลดภาระหนี้ลงโดยยังสามารถเข้าถึงสินเชื่อที่เหมาะสมและรักษาการใช้จ่ายที่สอดคล้องกับรายได้ได้

ข้อมูลเศรษฐกิจของธนาคารแห่งประเทศไทยสำหรับไตรมาส 2 ปี 2026 ยังชี้ว่าการบริโภคภาคเอกชนอ่อนลงท่ามกลางค่าครองชีพที่สูงขึ้น แม้ปัจจัยที่กระทบการบริโภคในแต่ละช่วงจะไม่ได้มาจากหนี้เพียงอย่างเดียว จึงไม่ควรอธิบายการชะลอของกำลังซื้อด้วยหนี้ครัวเรือนเป็นสาเหตุเดียว

ปัญหาคือระดับหนี้หรือโครงสร้างหนี้

คำตอบคือทั้งสองด้าน แต่ทำงานผ่านคนละช่องทาง

ระดับหนี้สูงทำให้ครัวเรือนต้องกันรายได้ส่วนหนึ่งไว้ชำระหนี้มากขึ้นและมีพื้นที่รับแรงกระแทกจากรายได้หรือค่าครองชีพน้อยลง ส่วนโครงสร้างหนี้เป็นตัวกำหนดว่าภาระนั้นแพงเพียงใด ยาวนานแค่ไหน สร้างสินทรัพย์หรือรายได้ในอนาคตหรือไม่ และมีโอกาสปรับเงื่อนไขเมื่อเกิดปัญหาได้มากน้อยเพียงใด

ดังนั้น การประเมินว่าหนี้ครัวเรือนกำลังหยุดฉุดการเติบโตหรือยัง ไม่ควรดูเพียงสัดส่วนหนี้ต่อ GDP แต่ต้องดูพร้อมกันทั้งรายได้ คุณภาพสินเชื่อ การเติบโตของสินเชื่อใหม่ และโครงสร้างของหนี้ที่ครัวเรือนถืออยู่

ตัวเลขอะไรควรจับตาต่อ

• สัดส่วนหนี้ครัวเรือนต่อ GDP และหนี้ครัวเรือนต่อรายได้พึงจับจ่ายใช้สอย ว่าลดลงเพราะรายได้และเศรษฐกิจโตขึ้น หรือเพราะการกู้ยืมหดตัว
• การเติบโตของสินเชื่ออุปโภคบริโภคและสินเชื่อใหม่ เพื่อดูว่าการเข้าถึงเครดิตกำลังฟื้นหรือหดตัว
• คุณภาพสินเชื่อและการปรับโครงสร้างหนี้ โดยแยกข้อมูลครัวเรือนออกจาก NPL รวมของระบบเมื่อมีข้อมูล
• การเติบโตของรายได้และค่าครองชีพ เพราะเป็นตัวกำหนดความสามารถในการชำระหนี้จริงของครัวเรือน
• โครงสร้างหนี้ตามวัตถุประสงค์และเงื่อนไขการกู้ เพื่อดูว่าหนี้ใหม่ช่วยสร้างสินทรัพย์ รายได้ หรือเพียงอุดช่องว่างสภาพคล่อง

สรุป

การลดลงของสัดส่วนหนี้ครัวเรือนไทยเป็นพัฒนาการที่ช่วยลดความเสี่ยงในระยะยาว แต่ตัวเลข 85.9% ของ GDP ยังต้องอ่านร่วมกับหนี้ต่อรายได้พึงจับจ่ายใช้สอยที่ 147.9% ภาวะสินเชื่ออุปโภคบริโภคที่ยังหดตัว และความเสี่ยงด้านเครดิตของผู้กู้เปราะบาง

ประเด็นสำคัญจึงไม่ใช่การทำให้หนี้ลดลงให้เร็วที่สุด แต่คือการทำให้ Deleveraging เกิดอย่างเป็นระเบียบ รายได้ฟื้นได้ทัน ภาระชำระหนี้ลดลง คุณภาพสินเชื่อดีขึ้น และครัวเรือนที่มีศักยภาพยังเข้าถึงสินเชื่อได้ หากองค์ประกอบเหล่านี้ดีขึ้นพร้อมกัน หนี้ครัวเรือนจึงจะค่อย ๆ เปลี่ยนจากข้อจำกัดต่อกำลังซื้อ ไปเป็นความเสี่ยงที่จัดการได้มากขึ้นสำหรับเศรษฐกิจไทย